Van de ooit aan nederzettingen, verbindingswegen, wateren en andere landschapselementen gegeven namen is de betekenis vaak niet meer algemeen bekend. Toch kunnen deze ons iets vertellen over de omgeving tijdens het ontstaan van die naam. In combinatie met gegevens uit bronnen en bodemvondsten dragen ze bij tot meer inzicht in de ontwikkeling van de streek. Deze aflevering gaat over de beginnende vorming van de IJsseldelta.
Kamper eilanden
Vanwege zware stormvloeden rond 1170 was de grond, waarop Kampen zou ontstaan, aan zee komen te liggen. Vanaf die tijd begon de opbouw van de delta aan de nieuwe monding van de IJssel. De enkelvoudige naam 'Kampereiland' is betrekkelijk jong, omdat het gebied eeuwenlang heeft bestaan uit meerdere eilanden, die met een afzonderlijke naam werden aangeduid. De eeuw na de gelijktijdige afdamming van Noorddiep en Zuiderdiep in 1480 raakte deze naam langzamerhand in zwang.
De eigenlijke delta strekt zich uit tussen de beide uiterste oude zijtakken van de IJssel: het huidige Ganzendiep en het vroegere Zuiderdiep. De toeristische streeknaam 'IJsseldelta' beslaat een veel groter gebied dan de echte delta, die per definitie alleen uit aangeslibde klei kan bestaan. Rond 1275 had er dus ongeveer een eeuw deltavorming plaatsgevonden.
Grafhorst
In diezelfde tijd (1277) wordt de nederzetting Grafhorst voor het eerst in de bronnen vermeld. De voorgeschiedenis van dit plaatsje is in nevelen gehuld. Zelfs de herkomst van de naam is onzeker. De meest gangbare verklaring is dat het zou gaan om een horst met een graf erop. Grafhorst ligt wel op een natuurlijke hoogte, maar de omvang ervan is eigenlijk te groot voor de aanduiding 'horst'.
De genoemde eerste vermelding is vrij laat voor een nederzetting op een hoogte. Zoals we eerder zagen, worden nederzettingen als Wilsum en IJsselmuiden in een vergelijkbare natuurlijke omgeving al vermeld in respectievelijk 1213 en 1133. Omdat Grafhorst kerkelijk altijd tot IJsselmuiden heeft behoord, moet het vóór 1277 een IJsselmuidense buurtschap van geringe economische betekenis zijn geweest.
Mogelijk vanwege de directe ligging aan het water zullen door de Utrechtse bisschop in 1333 aan Grafhorst stadsrechten zijn verleend. Kennelijk kon het in de ogen van deze landsheer geen kwaad dat het destijds sterk groeiende Kampen wat nabije concurrentie kreeg.
Tegenover Grafhorst ligt land met de naam 'Brink'. Dit is een relatief oude opslibbing, die oorspronkelijk aan Grafhorst moet hebben gegrensd. Een deel ervan behoorde aan IJsselmuiden. Na toewijzing aan Kampen van het recht op aanwas rond de monding van de IJssel in 1364, heeft men vanuit Kampen de toen bestaande opslibbing kennelijk zoveel mogelijk veilig willen stellen door deze aanwas aan te kopen en een grenswater te graven tussen Grafhorst en de Brink. We lezen in vijftiende-eeuwse bronnen over een IJsselgraven (een gegraven stuk IJssel) nabij deze Brink. In het bodemprofiel is af te lezen dat er ooit een geul ten noorden van de Brink heeft gelopen als een voortzetting van het Ganzendiep.
VRAGEN EN REACTIES
Als u vragen hebt of wilt reageren, kan dit rechtstreeks bij de schrijver via syger.div@gmail.com.
