(door Sybren Gerlofsma)
Van de ooit aan nederzettingen, verbindingswegen, wateren en andere landschapselementen gegeven namen is de betekenis vaak niet meer algemeen bekend. Toch kunnen deze ons iets vertellen over de omgeving tijdens het ontstaan van die naam. In combinatie met gegevens uit bronnen en bodemvondsten dragen ze bij tot meer inzicht in de ontwikkeling van de streek. Deze aflevering gaat over de eerste gebiedsuitbreiding van de stad Kampen.
Meer land voor Kampen
Het gebied van Kampen bestond in oorsprong uit een min of meer rechthoekige strook grond langs de IJssel. De achtergrens daarvan lag ongeveer ter hoogte van de huidige Europa allee. Vanaf 1200 had vooral de zeevrachtvaart op de Oostzee Kampen tot een belangrijke stad gemaakt.
Een welvarende middeleeuwse stad diende echter zoveel mogelijk zelfvoorzienend te zijn. Daarom was er dringend extra grond nodig om beter te kunnen voorzien in basisbehoeften als zuivel en vlees.
Vóór het jaar 1268 wordt aan die behoefte tegemoet gekomen door landheer bisschop Hendrik van Vianden (1249-1267). Deze toewijzing van land aan de stad wordt nog eens bevestigd in het jaar 1284 door zijn opvolger bisschop Jan van Nassau (1268-1290). De in het Latijn gestelde oorkonde verklaart dat het Sint Nicolaasbroek, de weiden en het viswater, gelegen 'circa' de stad, door zijn voorganger aan de stad in erfpacht werden gegeven. Het Latijnse woordje 'circa' dienen we volgens mij te verstaan als 'rondom', omdat het geschonken gebied letterlijk in een cirkel om de stad lag.
De cirkelvormige grens liep door aan de overzijde van de IJssel. Nadat de stad dit stuk ging inrichten, kwam er protest vanuit de mark Sallandia, waartoe ook IJsselmuiden behoorde. De genoemde bevestigingsoorkonde is een reactie op dit protest. Het grote belang van deze landuitbreiding is tot uitdrukking gebracht door in 1934 een belangrijke straat naar de schenker te vernoemen: de Henrik van Viandenstraat.
Zwartendijk
Het spreekt voor zich dat de Kampenaren dit extra land zo snel mogelijk in cultuur hebben gebracht en hebben afgebakend. Afbakenen is het zichtbaar maken van de grens. 'Rondom de stad' betekent dat de (nieuwe) grens volgens een cirkel om de stad lag. Aan de linkerzijde van de IJssel werd op deze cirkelvormige grens een dijk aangelegd, een grensdijk of zwettedijk. Deze dijk liep rondom de Sint Nicolaasparochie en werd daarom Sint Nicolaasdijk genoemd. Voor slechts een deel van de grensdijk is die naam behouden. Het overige deel kreeg de naam Zwartendijk, afgeleid van de functienaam zwettedijk, die werd begrepen als een dialectvorm Swaertendijk en daarom al snel veranderde in Zwartendijk.
Seveningen
Dat de grens op de andere oever van de IJssel moet hebben doorgelopen, weten we uit de latere geschiedenis. Vanaf het Kamper gebied Seveningen kreeg de stad in 1364 het recht van aanwas, dat uiteindelijk resulteerde in het huidige Kampereiland. Vóór de fusie met de gemeente IJsselmuiden lag de gemeentegrens ter hoogte van de Sportlaan, achter het huidige politiebureau.
Vragen en reacties
Hebt u vragen of wilt u reageren? Dat kan rechtstreeks bij de auteur via syger.div@gmail.com
