KAMPEN - In de Burgwalkerk vindt op 12 juni een speciale cantatedienst plaats. Het thema is Erotiek en Ziel naar aanleiding van Bach’s cantate BWV 21.
Aan deze cantate, die zo groot is, dat het eerste deel voor en het tweede deel na de overweging wordt uitgevoerd, werken mee: Kathelijn van Dongen Sopraan, Hilka IJzerman Alt, Aart Mateboer Tenor, Joep van Geffen Bas. De dirigent van het Bachkoor en Bachorkest Kampen is Ab Weegenaar, organist is Sander van den Houten en de voorganger van de dienst is ds Dineke Havinga.
De organisatie vertelt: "In de antieke oudheid hebben Italië en Griekenland prachtige tempels voortgebracht, met imposante zuilengalerijen en fresco’s aan de buitenkant. De christelijke kerken bij contrast waren aan de buitenkant eenvoudig en zonder versieringen. Vergelijk maar eens de glorie van het Partenon, of de Griekse tempels in Sicilië met de grot-achtige buitenkant van de Kerk van de heilige Wijsheid, de Aya Sofia, in Istanbul. De binnenkant van het kerkgebouw was de plek waar de gelovigen gelijk aan elkaar waren, mannen en vrouwen, slaven en vrijen, aristocraten en werkvolk, en waar ze in gemeenschap met God waren. Alles volgens het woord van Paulus: wij zijn in het geloof in Christus Jezus allemaal kinderen van God en dus gelijk aan elkaar, noch Jood, noch Griek, noch slaaf noch vrije, noch man noch vrouw. De christelijke kerk is geen aristocratie met natuurlijke verschillen, maar benadrukt onze gelijkheid ten opzichte van onze schepper."
De kerkgebouwen, die dus aan de buitenkant verwezen naar de naar de gelijkheid van de gemeenteleden, verwijzen in hun interne gebruik naar de relatie met God. Voor Aurelius Augustinus is de naar-binnen-gerichtheid van het individu geen sfeer van stilte, maar de sfeer van dialoog, van conversatie met God.
"Deze conversatie voert de grote kerkvader zelf in zijn Belijdenissen: een gebed, een gesprek van de ziel met zijn Schepper. Ook later in de cultuurgeschiedenis zijn er grootse voorbeelden van deze inkeer van de mens in zijn binnenste op zoek naar zijn Schepper. De Goddelijke Komedie van Dante is zo’n voorbeeld, waarin de ziel van de auteur via een lange reis met Vergilius en Beatrice ingewijd wordt in de liefde van de Schepper. En natuurlijk de Pelgrimsreis van Bunyan."
Johann Sebastian Bach voert in Cantate 21 ook zo’n gesprek op tussen de ziel en Jezus. Hij sluit daarbij aan bij de brief van Petrus: Werp al uw bekommernissen op hem, want hij zorgt voor u. De ziel is in het eerste deel van deze dubbelcantate in mineur, net als de muziek: “Mijn hart was vol droefheid”, “zuchten, tranen, zorgen, nood, angstig hopen…” “Waarom hebt u zich, mijn God, in mijn nood, in mijn angst en vrees, geheel van mij afgewend?” Het tweede deel van de dubbelcantate begint met gesprekken tussen de ziel en Jezus en wordt langzamerhand in majeur uitgevoerd: over de vreugde die ontstaat als de mens bewust wordt van de zorg van God.
"Latere kritiek op deze cantate, dat deze dialogen te erotisch zouden zijn, slaan de plank mis: de vleeswording van het Woord leert ons dat de liefde ook lichamelijke aspecten heeft. Erotiek is een aspect van het gesprek tussen de ziel en de Schepper van de wereld, die immers uit een vrouw geboren is en wiens voeten gewassen zijn met tranen en kostbare oliën en afgedroogd zijn door lange haren. Hoe kun je deze Heiland niet lichamelijk zien? Wat de ziel van de mens ook is, het is niet een afzien van het lichaam en de zintuiglijkheid: gezicht, gevoel en gehoor horen bij de ziel, net als de innerlijkheid waarin de mens met zijn Schepper communiceert. Hierin lijkt de mens op het kerkgebouw: buitenkant en binnenkant horen bij elkaar en zijn samen de kerk. Innerlijkheid is een noodzakelijk deel van het lichaam. Ziel en erotiek zijn verbonden."
Bach was dus terecht zeer trots op deze dubbel-cantate, die niet een versiering naast het Woord is, maar waarin het Woord lichamelijk, dus esthetisch en erotisch, wordt uitgelegd. Hij heeft hem diverse keren en in diverse variaties uitgevoerd vanaf 17 juni 1714 in Weimar.
